Termity uprawiały grzyby na długo przed ludźmi

Termity z podrodziny Macrotermitinae budują w gniazdach ogrody grzybowe. Robotnice zbierają martwy materiał roślinny, rozdrabniają go i przepuszczają przez przewód pokarmowy, tworząc podłoże dla Termitomyces. Grzyb rozkłada trudne składniki roślin, a termity zjadają wzbogaconą grzybnię i wytwarzane przez nią guzki. Żaden partner nie prowadzi tu gospodarstwa sam: kolonia dostarcza surowiec i stabilny mikroklimat, a grzyb wykonuje znaczną część chemicznego trawienia.

Związek ma około trzydziestu milionów lat. Skamieniałe struktury interpretowane jako ogrody grzybowe pokazują, że ta forma rolnictwa istniała na długo przed człowiekiem. Analizy pokrewieństwa wskazują na afrykańskie pochodzenie symbiozy, po którym termity i ich grzyby rozprzestrzeniły się na inne obszary tropikalne Starego Świata. Kolejne pokolenia kolonii przenoszą inokulum lub pozyskują je ze środowiska, zależnie od linii termitów.

Termitomyces potrafi wytwarzać duże owocniki wyrastające ponad kopiec. W wielu regionach Afryki i Azji są one cenionym jedzeniem zbieranym przez ludzi. Pod ziemią najważniejsza pozostaje jednak grzybnia. Kopiec działa jak system wentylacji i bufor temperatury, co pomaga utrzymać warunki potrzebne zarówno owadom, jak i kulturze grzybowej.

Termity nie są jedynymi rolnikami. Mrówki grzybiarki oraz chrząszcze ambrozjowe niezależnie wykształciły własne systemy hodowli. Różnią się gospodarzem, podłożem i sposobem przenoszenia kultur, więc nie jest to jeden wynalazek odziedziczony po wspólnym przodku. Porównanie tych układów pokazuje, że rolnictwo nie wymaga ludzkiego planowania: może powstać stopniowo, gdy dobór naturalny coraz mocniej wiąże sukces dwóch organizmów. W tropikalnym ekosystemie skala ma znaczenie również dla obiegu materii: kolonie przetwarzają ogromne ilości martwej roślinności i zmieniają właściwości gleby wokół kopców. Ogród jest więc jednocześnie źródłem pokarmu i elementem lokalnego ekosystemu.

Co naprawdę pokazują dane

Najstarszy bezpośredni zapis nie jest zachowanym grzybem, lecz architekturą gniazda. W osadach basenu Rukwa w Tanzanii badacze opisali oligoceńskie kopalne termitiery z komorami i strukturami odpowiadającymi grzebieniom grzybowym. Datowanie geologiczne umieszcza je około 25 milionów lat temu i potwierdza, że afrykańskie termity z podrodziny Macrotermitinae prowadziły fungikulturę na długo przed rolnictwem człowieka. Dzisiejsze kolonie znoszą rozdrobniony materiał roślinny, zaszczepiają go Termitomyces, a potem zjadają przetworzony substrat i guzki grzyba. „Uprawa” jest trafną analogią funkcjonalną, lecz nie oznacza świadomego planowania. Skamieniałości wyznaczają minimalny wiek zachowania; analizy molekularne mogą sugerować wcześniejsze powstanie symbiozy. Nie dowodzą też, że wszystkie termity hodują grzyby — robi to wyspecjalizowana, afrykańsko-azjatycka linia.