Alexander Fleming

Alexander Fleming był szkockim lekarzem i bakteriologiem pracującym w St Mary’s Hospital w Londynie. Badał zakażenia oraz substancje hamujące wzrost bakterii. W 1928 roku zauważył na jednej z płytek hodowlanych pleśń, wokół której kolonie gronkowców nie rosły. Zamiast wyrzucić zanieczyszczone naczynie, potraktował strefę zahamowania jako pytanie eksperymentalne.

Fleming hodował pleśń i badał przesącz, sprawdzając jego działanie na różne bakterie. W publikacji z 1929 roku opisał przeciwbakteryjne działanie kultur Penicillium i nazwał aktywną substancję penicyliną. Wynik był ważny, lecz preparat okazał się trudny do oczyszczenia i niestabilny. W laboratorium Fleminga nie powstał jeszcze lek nadający się do bezpiecznego, masowego leczenia pacjentów.

Kolejny etap należał do zespołów, które opracowały oczyszczanie, dawkowanie i produkcję. Howard Florey, Ernst Boris Chain oraz współpracownicy przeprowadzili badania pozwalające przekształcić obserwację w terapię, a przemysł zwiększył skalę w czasie drugiej wojny światowej. Nagrodę Nobla w 1945 roku podzielili Fleming, Chain i Florey. Taki podział autorstwa jest istotny: odkrycie zjawiska, wyjaśnienie substancji i stworzenie leku były różnymi zadaniami.

Dla MykoŚwiata historia Fleminga pokazuje, że znaczenie grzybów nie kończy się na owocnikach. Pleśń wytwarza związek wpływający na konkurujące mikroorganizmy, a człowiek nauczył się go izolować i stosować. Penicylina nie działa na wszystkie bakterie, a niewłaściwe używanie antybiotyków wybiera oporność. Dziedzictwem odkrycia nie jest więc obietnica uniwersalnego leku, lecz metoda: uważna obserwacja, kontrolowany eksperyment i długa współpraca między laboratorium, kliniką oraz produkcją.

Warto też oddzielić pleśń od gotowego preparatu. Gatunek, szczep, warunki hodowli i sposób oczyszczania wpływają na uzysk substancji. Zjedzenie lub domowa hodowla przypadkowego grzyba nie jest leczeniem. Skuteczność antybiotyku wynika z kontrolowanej dawki, jakości i właściwego rozpoznania zakażenia.

Odkrycie, test laboratoryjny i lek to trzy etapy

Pierwotna publikacja Fleminga z 1929 r. nosiła tytuł „On the Antibacterial Action of Cultures of a Penicillium, with Special Reference to Their Use in the Isolation of B. influenzae”. Ten ostatni człon jest istotny: penicylina była w artykule także selektywnym narzędziem laboratoryjnym, które hamowało część bakterii i ułatwiało izolację innych, nie gotowym lekiem masowym. W wykładzie noblowskim Fleming odtworzył obserwację przejaśnienia kolonii gronkowca wokół pleśni, jej izolację i badanie przesączu. Nagroda z 1945 r. została jednak przyznana wspólnie Flemingowi, Ernstowi Chainowi i Howardowi Floreyowi „za odkrycie penicyliny i jej leczniczego działania”. Taki zapis pozwala uniknąć mitu jednej chwili: obserwacja, charakterystyka substancji, oczyszczanie, badania i wdrożenie kliniczne były odrębnymi, współzależnymi pracami.