Prototaxites: dewoński olbrzym, który prawdopodobnie nie był grzybem

Prototaxites tworzył w krajobrazach syluru i dewonu potężne, kolumnowe struktury. Niektóre skamieniałości mają kilka metrów długości i około metra średnicy, podczas gdy ówczesne rośliny lądowe były znacznie niższe. Od XIX wieku paleontolodzy próbowali umieścić ten organizm w znanej grupie: proponowano pień drzewa, glon, porost, zwiniętą matę wątrobowców oraz gigantycznego grzyba.

Interpretację grzybową wzmocniły analizy izotopów węgla. Zmienny skład izotopowy próbek wyglądał jak ślad organizmu cudzożywnego, pobierającego węgiel z różnych składników środowiska, a nie fotosyntetyzującej rośliny. Budowa wewnętrzna złożona z licznych rurek również przywodziła na myśl strzępki. Na tej podstawie Prototaxites często pojawiał się w rekonstrukcjach jako olbrzymi grzyb górujący nad niską roślinnością.

Nowsze badania strukturalne i chemiczne osłabiły tę pewność. W materiale nie znaleziono oczekiwanych sygnałów chityny i chitozanu, a układ rurek okazał się trudny do pogodzenia z anatomią znanych grzybów. Autorzy analizy z 2025 roku zaproponowali, że Prototaxites może reprezentować całkowicie wymarłą linię złożonych organizmów lądowych, której nie da się wcisnąć do współczesnego królestwa.

Tytuł tej ciekawostki zawiera słowo „mogły” celowo. Nauka nie wybiera najbardziej widowiskowej rekonstrukcji raz na zawsze; każda hipoteza musi pasować do nowych danych. Prototaxites nadal uczy czegoś ważnego o wczesnym lądzie, nawet jeżeli przestanie być grzybem: dawne ekosystemy zawierały formy życia bez dokładnych współczesnych odpowiedników, a skamieniały kształt nie wystarcza do ustalenia pokrewieństwa. Rozstrzygnięcie wymaga połączenia anatomii, chemii i kontekstu geologicznego. Każda z tych linii dowodu zachowuje się w skamieniałościach inaczej i ma własne ograniczenia. Brak chityny może wynikać również z procesów fosylizacji, dlatego jedna analiza nie zamyka całej dyskusji, lecz istotnie zmienia ciężar dowodu.

Co naprawdę pokazują dane

Tytuł powinien pozostać w trybie przypuszczającym — a najnowszy wynik jeszcze wyraźniej osłabia hipotezę grzybową. Prototaxites tworzył bezlistne kolumny, u największych form dochodzące do około ośmiu metrów, od późnego syluru do dewonu. Loron i współautorzy zbadali wyjątkowo zachowany P. taiti z 407‑milionowego czertu Rhynie. Trójwymiarowa anatomia ukazała układ rurek i rozgałęzień bez dobrego odpowiednika u znanych grzybów, a spektroskopia odróżniła jego materię organiczną od grzybów skamieniałych w tej samej skale. Autorzy wnioskują, że ten gatunek lepiej traktować jako przedstawiciela wymarłej linii eukariontów, nie potwierdzonego grzyba. To nie rozstrzyga automatycznie budowy każdego gatunku przypisywanego do Prototaxites, lecz popularne „gigantyczne grzyby dewonu” nie jest już bezpiecznym stwierdzeniem faktu.