Johanna Westerdijk

Johanna Westerdijk została w 1917 roku pierwszą kobietą z tytułem profesora w Niderlandach. Jej katedra fitopatologii na Uniwersytecie w Utrechcie była jednak tylko częścią pracy. Już wcześniej kierowała Centraalbureau voor Schimmelcultures, dzisiejszą kolekcją Westerdijk Fungal Biodiversity Institute, oraz laboratorium chorób roślin Willie Commelin Scholten. W obu miejscach budowała infrastrukturę, bez której pojedyncza obserwacja grzyba szybko znika: zbiór żywych, opisanych i porównywalnych szczepów.

Kultura grzyba w kolekcji nie jest dekoracją ani zielnikowym okazem. Musi pozostać żywa, czysta, prawidłowo oznaczona i powiązana z dokumentacją. Westerdijk rozwijała system wymiany kultur między laboratoriami, dzięki któremu badacze mogli pracować na tym samym materiale. To ograniczało problem nazw używanych dla różnych organizmów i pozwalało powtarzać doświadczenia nad patogenami roślin.

Jej zespół zajmował się między innymi holenderską chorobą wiązów. Badania prowadzone w laboratorium pomogły ustalić grzybową przyczynę choroby i odróżnić patogen od innych mikroorganizmów obecnych w zamierających tkankach. Westerdijk łączyła diagnostykę z kształceniem: pod jej opieką doktoraty uzyskało 56 osób, a niemal połowę stanowiły kobiety. W realiach pierwszej połowy XX wieku laboratorium dawało im rzadką możliwość samodzielnej kariery naukowej.

Utrecht University opisuje ją także jako organizatorkę o wyrazistym poczuciu wspólnoty. Znane motto laboratorium głosiło, że „dla znakomitych umysłów sztuka jest mieszaniem pracy i zabawy”. Nie należy jednak redukować jej dorobku do barwnej anegdoty o pierwszej profesorce. Trwałym wynikiem był sposób uprawiania nauki: kolekcja referencyjna, sieć współpracy, szkolenie specjalistów oraz ścisłe połączenie taksonomii z chorobami roślin.

Instytut noszący jej imię przechowuje dziś dziesiątki tysięcy kultur grzybów, drożdży i bakterii. Materiał jest wykorzystywany do identyfikacji, sekwencjonowania, badań medycznych, rolniczych i przemysłowych. Skala jest nowa, lecz zasada pozostała westerdijkowska: wiedza o grzybie staje się wiarygodniejsza, gdy nazwę można odnieść do zabezpieczonego organizmu i jego historii.

Kierownictwo programu nie kasuje nazwisk wykonawczyń

Utrecht University słusznie przypisuje Westerdijk kierowanie badaniami nad holenderską chorobą wiązów, ale precyzyjny opis powinien zachować role jej uczennic. Bea Schwarz opisała w 1922 r. chorobę i wyizolowała związany z nią grzyb. Christine Buisman rozwinęła doświadczenia zakażeniowe: wykazała, że zewnętrzne więdnięcie można odtworzyć, gdy drzewa inokulowano między czerwcem a połową sierpnia; poza tym oknem drewno mogło brunatnieć bez więdnięcia korony. Zespół badał także rolę ogłodka wiązowca jako wektora. Westerdijk stworzyła laboratorium, kolekcję kultur i program, w którym takie hipotezy dało się sprawdzać, a jako promotorka prowadziła 56 doktoratów, niemal połowę kobiet. To historia przywództwa naukowego i pracy zespołu, nie pojedynczego „odkrycia pierwszej profesorki”.