Polska pierwsza w Europie chroni grzyby

W 1983 roku polskie przepisy objęły ochroną gatunkową wybrane grzyby wielkoowocnikowe. Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z 30 kwietnia wymieniało 21 gatunków rzadkich oraz wprowadzało zakazy dotyczące ich pozyskiwania i niszczenia. Było to pierwsze w Europie tak szerokie, krajowe uznanie grzybów za samodzielny przedmiot ochrony gatunkowej.

Akt prawny trzeba czytać w realiach swojej epoki. Lista nazw odpowiadała ówczesnej taksonomii, a późniejsze badania zmieniły część kombinacji i zakresów gatunków. Kolejne rozporządzenia rozszerzały lub modyfikowały wykazy oraz wprowadzały rozróżnienie ochrony ścisłej i częściowej. Dzisiejszych zasad nie należy więc wyprowadzać bezpośrednio z listy z 1983 roku.

Obecnie podstawą jest rozporządzenie z 2014 roku w sprawie ochrony gatunkowej grzybów. Obejmuje ono także porosty, ponieważ partner grzybowy decyduje o ich klasyfikacji. Ochrona prawna i czerwona lista nie są tym samym: pierwsza ustanawia zakazy, druga ocenia ryzyko zaniku. Gatunek może znajdować się w jednym zbiorze, a nie w drugim.

Znaczenie decyzji z 1983 roku było większe niż liczba 21. Prawo przestało traktować grzyby jedynie jako runo do wykorzystania albo choroby drzew i uznało, że rzadkie gatunki mają własną wartość ochronną. Dla współczesnego grzybiarza historia prowadzi do praktycznej zasady: sprawdzamy aktualny wykaz, nie zrywamy nierozpoznanych okazów i pamiętamy, że nawet stary atlas może używać nazwy innej niż obowiązujący akt.

Pionierska ochrona ukryta w akcie o „roślinach”

Rozporządzenie podpisano 30 kwietnia, ogłoszono 20 maja, a zgodnie z § 8 weszło w życie 1 czerwca 1983 roku. W § 1 pozycje 88–97 obejmowały całkowitą ochroną grzyby wielkoowocnikowe. To dziesięć pozycji wykazu, ale część wskazywała całe rodziny lub po dwa gatunki; oficjalne opracowanie Wigierskiego Parku Narodowego podaje łącznie 21 gatunków i określa ten krok jako pierwszy taki w Europie. Akt szedł dalej niż lista: § 2 zakazywał niszczenia owocników grzybów niezbieranych do spożycia oraz rozgrzebywania ściółki podczas poszukiwania grzybów jadalnych. Historyczny kontekst widać w samym tytule — była to „ochrona gatunkowa roślin”, choć wykaz zawierał grzyby i porosty.