Akira Endo

Akira Endo (1933–2024) był japońskim biochemikiem, którego prace dały początek statynom. W 1976 roku wraz z Masao Kurodą i Yoshio Tsujitą opisał w „The Journal of Antibiotics" trzy inhibitory syntezy cholesterolu wytwarzane przez pleśń Penicillium citrinum, a w tym samym roku, wspólnie z Kurodą, wykazał w „FEBS Letters", że działają one przez kompetycyjne hamowanie reduktazy HMG-CoA.

Sposób, w jaki do tego doszedł, jest ciekawszy niż sam wynik. Endo miał wcześniejsze doświadczenie w biochemii i w pracy z grzybami, i to z tego połączenia wyprowadził hipotezę roboczą: skoro grzyby konkurują z mikroorganizmami potrzebującymi steroli, powinny wytwarzać związki blokujące ich powstawanie. Przeszukanie tysięcy szczepów było konsekwencją tej hipotezy, a nie ślepym poszukiwaniem.

W 1979 roku Endo opisał monakolinę K z grzyba z rodzaju Monascus, wykorzystywanego w Azji Wschodniej do fermentacji czerwonego ryżu. Związek okazał się identyczny z lowastatyną. Ta sama cząsteczka istniała zatem równocześnie jako składnik tradycyjnego produktu spożywczego i jako kandydat na lek — co po dziś dzień komplikuje regulacje dotyczące suplementów z czerwonego ryżu.

Autorzy opracowania w „Cureus" z 2024 roku nazywają go „ojcem statyn" i wskazują, że dorobek Endo warto czytać także jako wzór postępowania badawczego. Sam nie odniósł korzyści finansowych proporcjonalnych do skali zastosowania statyn i nie otrzymał Nagrody Nobla, choć bywa wymieniany wśród najczęściej przywoływanych kandydatów, którzy jej nie dostali.

Jego historia mówi też coś o tym, jak nauka przechodzi w produkt. Kompaktyna, czyli ML-236B, nie została lekiem — jej rozwój zatrzymano, a rynek zdobyły cząsteczki opracowane później przez inne zespoły. Odkrycie mechanizmu i wprowadzenie leku to dwa różne procesy, o różnym czasie trwania i różnych bohaterach, i tylko ten drugi bywa opisywany w mediach.

Dla MykoŚwiata ten biogram ma jeszcze jeden sens. Pokazuje, po co bada się metabolity wtórne grzybów — związki, których grzyb nie potrzebuje do wzrostu, a które wytwarza w relacjach z innymi organizmami. Penicylina, cyklosporyna i statyny wyszły z tej samej półki, na której wciąż leży ogromna liczba niezbadanych cząsteczek.

6 000 hodowli i ważne rozróżnienie cząsteczek

Fundacja Laskera podaje skalę programu Endo: zespół wyhodował ponad 6 000 grzybów, pobierał płyn z każdej hodowli i sprawdzał in vitro, czy blokuje wczesny etap syntezy cholesterolu. Z Penicillium citrinum wyizolowano kompaktynę, nazywaną też mewastatyną. Nie należy utożsamiać jej z lowastatyną. American Chemical Society opisuje osobną ścieżkę: zespół Mercka wyizolował mewinolinę, później nazwaną lowastatyną, z Aspergillus terreus; to ona została w 1987 roku pierwszą statyną zatwierdzoną przez FDA.

Endo zmarł 5 czerwca 2024 roku; Tokyo University of Agriculture and Technology potwierdza jego drogę od Sankyo do stanowiska profesora tej uczelni. Profil powinien zatem podawać lata 1933–2024 i rozdzielić odkrycie klasy inhibitorów, kompaktynę oraz późniejsze wdrożenie lowastatyny.