Anna Maria Hussey

„A.M.H. del.” w rogu planszy

Plansza XIII z „Illustrations of British Mycology” pokazuje trzy smardze wyrastające z niskiej poduszki mchu, gałązek i ciemnej ściółki. Okaz po lewej przecięto wzdłuż, żeby odsłonić puste, białe wnętrze pod pofałdowanym kapeluszem. Środkowy ma kapelusz ciemnobrązowy, o żeberkach podbarwionych różowo, prawy jest niższy i ochrowy. W prawym górnym rogu wydrukowano „Plate XIII.”, pod figurami „Morchella esculenta, Dillen.”, w prawym dolnym rogu „on stone by Reeve Brothers”, a w lewym dolnym — najdrobniejszym pismem na całym arkuszu — „A.M.H. del.”, czyli delineavit: narysowała.

Karta tytułowa mówi co innego. Brzmi: „MRS. T. J. HUSSEY”. Anna Maria Hussey z domu Reed, urodzona 5 czerwca 1805 roku w Leckhampstead w hrabstwie Buckinghamshire, wydawała swoje dzieło pod nazwiskiem męża — wielebnego doktora Thomasa Johna Husseya, rektora parafii Hayes w hrabstwie Kent i astronoma. Nie odnotowano dla niej żadnej posady, żadnego stopnia naukowego ani członkostwa w towarzystwie naukowym. Pracowała prywatnie, na plebanii, a jej nazwisko przetrwało na planszach, nie na okładce.

Dwie serie i dwie numeracje

Tu potrzebna jest ostrożność, bo dzieło ma dwie serie i każda numeruje plansze od początku. Plansza ze smardzami należy do serii pierwszej: strona pliku w Wikimedia Commons datuje ją na 1847 rok i przypisuje do zestawu „ser. 1”. W zeskanowanym egzemplarzu serii drugiej numeracja biegnie od „Plate I.” do „Plate L.”, czyli obejmuje pięćdziesiąt rycin — a plansza XIII przedstawia w nim zupełnie inny grzyb, kustrzebkę Peziza badia. Kto otworzy skan i zajrzy pod trzynastkę, znajdzie brązowy kubek, nie smardza.

Pierwsza seria liczyła dziewięćdziesiąt plansz i ukazywała się w prenumeracie, drugą wydawano w miesięcznych zeszytach po trzy plansze — podaje Linda Hall Library. Dziewięćdziesiąt i pięćdziesiąt daje sto czterdzieści plansz oprawnego, dwutomowego wydania.

Daty się nie zgadzają i lepiej powiedzieć to wprost. Internet Archive katalogizuje całość jako „1847-55”. Linda Hall Library pisze o dwóch seriach ukazujących się „od 1849 do 1855”, choć podpisy pod reprodukcjami na tej samej stronie datują tom pierwszy na 1847 rok. Oak Spring Garden Foundation podaje samo 1855. Karta tytułowa serii drugiej nosi rok 1855 i adres wydawcy — Lovell Reeve, 5 Henrietta Street, Covent Garden — inny niż „Reeve, Benham and Reeve” z rekordu katalogowego. Pewne jest tylko to, że druga seria domykała się już po śmierci autorki, która zmarła 26 sierpnia 1853 roku we Francji, w wieku 48 lat.

Czyje inicjały stoją w rogu

Nie wszystkie sto czterdzieści plansz wyszło spod jej ręki. Rysowała także jej młodsza siostra Frances, zwana Fanny, Reed, a rysunki przenosili na kamień litograficzny bracia Reeve. Książka przyznaje to we własnym tekście. Przy planszy XLV serii drugiej, opisującej Agaricus Reedii — zbieranego na Hayes Common, wśród mchu i próchniejącej bukwi pod bardzo starymi drzewami, pod koniec maja — czytamy, że Berkeley nazwał nowy gatunek na cześć siostry, której rysunki sygnowane „F. R.” hojnie zdobią pierwszą serię. Autorka dodaje przy okazji, że grzyb ten upodabnia się do bukwi tak dalece, iż dostrzec go potrafią jedynie naprawdę wprawne oczy.

Co do tego gatunku źródła się jednak różnią. Angielska Wikipedia idzie za tekstem książki i wskazuje siostrę. Linda Hall Library, reprodukując dokładnie tę samą planszę XLV, pisze coś przeciwnego: że nazwa upamiętnia samą Hussey pod jej panieńskim nazwiskiem Reed. Ten wpis sporu nie rozstrzyga, odnotowuje tylko, co stoi w tekście wydrukowanym przy planszy. Inicjały w rogu są więc czytelnym kluczem, ale tylko do tej jednej ryciny, na której stoją.

Rodzaj Husseia i to, co się z nim stało

Miles Joseph Berkeley, jej korespondent i doradca w sprawach oznaczeń, nazwał w 1847 roku jej nazwiskiem rodzaj grzybów; angielska Wikipedia cytuje jego dedykację — „my friend, Mrs Hussey, whose talents well deserve such a distinction” — za pracą „Decades of fungi” z „London Journal of Botany”. Index Fungorum prowadzi ten zapis pod numerem 19159: Husseia Berk., rok 1847, tom 6, strona 508, status nazwy „Legitimate” — a w rubryce typu „Type not indicated”. Gatunek typowy, Husseia insignis Berk. 1847, wskazuje dopiero późniejszy rekord 790386, a holotyp tego gatunku, zebrany na glebie przez Gardnera w marcu 1846 roku na terenie dzisiejszej Sri Lanki, opisuje osobny rekord 188881 i przechowuje herbarium w Kew. Uhonorowanie mieszkanki kenckiej plebanii przypadło więc grzybowi tropikalnemu, którego ona sama nigdy nie oglądała.

Dziś Husseia nie jest nazwą używaną: Index Fungorum podaje jako nazwę bieżącą Calostoma, rekord 19049, i to samo mówi nota Oak Spring Garden Foundation. Warto przy tym ominąć pułapkę. Linda Hall Library pisze, że jej imieniem nazwano „dwa rodzaje grzybów”, licząc do nich Husseya J. Agardh z 1901 roku, przemianowaną w 1958 roku na Husseyella. To nie jest grzyb, lecz krasnorost; według angielskiej Wikipedii upamiętnia inną osobę, australijską zbieraczkę Jessie Hussey, i to właśnie ta nazwa została zakonserwowana przeciwko rodzajowi Berkeleya. Rzetelnie można wymienić tylko Husseia Berk. 1847.

Czego ta plansza nie jest

Nie jest portretem. Żaden potwierdzony wizerunek Anny Marii Hussey nie został odnaleziony. Poświęcona jej kategoria w Wikimedia Commons zawiera 158 plików oraz dwie podkategorie — „Illustrations of British mycology (1847)” ze 101 plikami i „Illustrations of British mycology (1855)” z 52 — a każdy z tych 158 tytułów, sprawdzonych 17 września 2026 roku, opisuje rycinę grzyba. Okładka tego wpisu pokazuje więc jej pracę, a nie jej twarz.

Nie jest też oznaczeniem w dzisiejszym rozumieniu. Napis „Morchella esculenta, Dillen.” to zastosowanie nazwy z lat czterdziestych XIX wieku, a zakres tej nazwy został od tamtej pory rozdzielony między kilka gatunków. Plansza jest dokumentem historycznym, nie kluczem. Tekst Hussey miesza opis z historią, folklorem, anegdotą i przepisami kuchennymi; żadnego jego fragmentu nie należy czytać jako wskazówki dotyczącej jedzenia grzybów.

Ostrożności wymaga również jej biografia. Określenie „pierwsza brytyjska mykolożka” krąży w opisach antykwarycznych i w popularnym wznowieniu, ale nie pada na żadnej ze stron instytucjonalnych czytanych do tego wpisu. Liczba jej dzieci podawana jest rozbieżnie: troje u Linda Hall Library, sześcioro u Oak Spring Garden Foundation i w angielskiej Wikipedii, której przypis prowadzi do genealogicznej strony domowej. O ostatnich miesiącach jej życia krążą relacje, których nie potwierdza żadna z cytowanych tu instytucji, więc podajemy datę śmierci i na tym poprzestajemy.

Co można sprawdzić dzisiaj

Jest jeszcze jeden ślad tego, jak działało przypisywanie autorstwa. Angielska Wikipedia podaje, że w 1847 roku część rycin Hussey ukazała się jako plansze w dziele „A treatise on the esculent funguses of England” Charlesa Davida Badhama bez podania nazwiska rysowniczki, i odsyła przy tym do anonimowej noty z „Annals and Magazine of Natural History” z tego samego roku. Jest to jedno zdanie w jednym źródle, a nie dowiedziona historia wydawnicza — ale też jedyny odnotowany przypadek, w którym jej prace wydrukowano zupełnie bez niej.

Druga seria jest w całości zeskanowana i dostępna bezpłatnie, plansze pierwszej serii można oglądać w Wikimedia Commons, a okazy, które Hussey i jej siostra wysyłały Berkeleyowi, znajdują się dziś w herbarium mykologicznym Królewskich Ogrodów Botanicznych w Kew. Rekord Internet Archive wciąż wymienia autora jako „Hussey, Thomas John, Mrs”, podczas gdy Wikidata, Wikimedia Commons i Linda Hall Library nazywają ją Anną Marią Hussey — przy dawnej formie trwa więc jeden duży katalog, a nie katalogowanie w ogóle. Czytelnik, który otworzy skan, może zrobić rzecz najprostszą i najbardziej wymowną: przejrzeć rogi kolejnych plansz i sprawdzić, czyje inicjały tam stoją.