Mykofilia i mykofobia: co naprawdę różni kultury grzybobrania

Dwie osoby wchodzą do tego samego lasu. Jedna odruchowo wypatruje kapeluszy, rozpoznaje drzewa i myśli o koszyku. Druga widzi w grzybach przede wszystkim ryzyko, wilgoć i coś, czego lepiej nie dotykać. Valentina Pavlovna Wasson, wychowana w Rosji, oraz jej amerykański mąż Gordon opisali podobne zderzenie we własnym małżeństwie. W książce „Mushrooms, Russia and History” z 1957 roku użyli pojęć mykofilia i mykofobia, próbując nazwać kulturową fascynację grzybami oraz kulturową nieufność wobec nich.

Podział okazał się wpływowy, ale nie jest mapą, na której cały naród ma jeden charakter. „Polacy kochają grzyby, Brytyjczycy się ich boją” to skrót, nie prawo przyrody. W obu krajach istnieją zbieracze, osoby obojętne i ludzie unikający dzikiego jedzenia. Postawa zależy od rodziny, regionu, dostępu do lasu, migracji, wieku, prawa, doświadczenia oraz tego, czy wiedzę przekazuje zaufana osoba. Badania etnobiologiczne wykorzystują dziś pojęcia Wassonów ostrożniej i mierzą konkretne praktyki zamiast przypisywać społeczeństwu trwałą cechę psychiczną.

W Polsce grzybobranie ma kilka warstw naraz. Jest sposobem zdobywania żywności, formą rekreacji, konkursem na znajomość terenu i rytuałem rodzinnym. Wiedza bywa przekazywana przy czyszczeniu zbiorów: nazwy regionalne, miejsca pod określonymi drzewami, sposób oddzielenia gatunków do suszenia i marynowania. Suszone grzyby wigilijne łączą sezon jesienny z kalendarzem świątecznym. Wspomnienie dobrego stanowiska może funkcjonować w rodzinie jak tajemnica, której nie zapisuje się na publicznej mapie.

Ta kultura nie powstała tylko z romantycznej więzi z lasem. Znaczenie miały rozległe lasy dostępne dla mieszkańców, gospodarka wiejska, sezonowe uzupełnianie żywności i handel runem. Po wojnie masowe poradniki, atlasy oraz punkty skupu utrwalały praktykę. Dzisiejszy wyjazd samochodem i zdjęcie koszyka w mediach społecznościowych są nową formą starszego zwyczaju. Nawet język zdradza bliskość: potoczne nazwy bywają liczniejsze niż nazwy używane przez osoby, które widzą grzyby głównie na półce sklepu.

W Wielkiej Brytanii relacja z grzybami także jest bardziej skomplikowana niż stereotyp. Istnieje silna tradycja przyrodnicza, kluby terenowe i wybitna historia mykologii, ale zbieranie do jedzenia nie stało się równie powszechną umiejętnością domową. Popularne poradniki długo podkreślały niebezpieczeństwo, a część właścicieli terenów ogranicza zbiór. Dla wielu osób grzyb jest obiektem obserwacji lub fotografii, nie składnikiem. Jednocześnie migracje z Europy Środkowej i Wschodniej oraz zainteresowanie kuchnią regionalną zwiększyły widoczność zbierania.

Badanie porównujące postawy w kilku krajach Europy pokazało, że nie wystarczy oś wschód–zachód. Znaczenie mają liczba gatunków używanych kulinarnie, źródła wiedzy i to, czy respondenci mieli praktykę zbioru. Polska wyróżnia się szerokim społecznym przyzwoleniem, lecz nawet tutaj deklarowana pewność nie gwarantuje poprawnego oznaczenia. Z kolei ostrożność nie zawsze jest niewiedzą: może być rozsądną decyzją osoby bez nauczyciela i bez dostępu do bezpiecznej weryfikacji.

Instytucje również kształtują kulturę. W Polsce lasy państwowe są zasadniczo dostępne, a zbiór na własne potrzeby nie wymaga opłaty, z wyjątkami dotyczącymi ochrony gatunkowej, rezerwatów, parków narodowych i czasowych zakazów. Klasyfikatorzy grzybów oraz stacje sanitarne tworzą formalny obieg wiedzy dla handlu. W Wielkiej Brytanii zasady częściej zależą od właściciela terenu i lokalnego regulaminu. To, co wygląda jak narodowy temperament, częściowo jest reakcją na inne instytucje.

Mykofilia ma również ciemniejszą stronę. Presja na popularne miejsca może niszczyć ściółkę, parkowanie blokuje drogi leśne, a pochwała pełnych koszyków zachęca do zbierania ponad potrzeby. Przekonanie „znam grzyby od dziecka” bywa używane zamiast sprawdzania cech. Kultura odpowiedzialna nie mierzy sukcesu kilogramami. Obejmuje pozostawienie nieznanych i chronionych okazów, rozdzielanie gatunków w koszyku, szacunek dla własności i ograniczeń oraz gotowość do zmiany dawnej nazwy, kiedy poprawia ją nauka.

Smartfon zmienia przekaz wiedzy, ale go nie zastępuje. Aplikacja może podsunąć kandydatów, mapa może pokazać sezon, a atlas zestawić cechy. Żadne pojedyncze zdjęcie nie pokazuje zapachu, podstawy trzonu, zmiany barwy i całego siedliska. Najbezpieczniejsza współczesna wersja rodzinnej tradycji łączy doświadczenie z weryfikowalnym źródłem, a nie przeciwstawia „mądrości lasu” nauce.

Różnica jest widoczna także w handlu. Polski targ i przydrożny skup mogą opierać się na sezonowych, dzikich gatunkach, podczas gdy brytyjski konsument częściej spotyka kilka grzybów uprawnych. Dostępność produktu wzmacnia znajomość nazwy, a znajomość obniża psychologiczną barierę. Zależność działa również odwrotnie: popyt tworzy kanały sprzedaży i potrzebę kontroli. Nie można więc oddzielić kultury od infrastruktury żywnościowej.

Zmiana pokoleniowa nie ma jednego kierunku. Część młodych osób traci wiedzę przekazywaną przez rodzinę, bo mieszka daleko od lasu. Inne wracają do grzybów dzięki grupom terenowym, kuchni sezonowej i nauce obywatelskiej. Brytyjski klub mykologiczny może reprezentować głęboką wiedzę przyrodniczą bez zwyczaju jedzenia, a polska rodzina może znać kilka gatunków kulinarnych bez zainteresowania ich ekologią. Obie formy relacji są realne, lecz mierzą coś innego.

Różnica między Polską a Wielką Brytanią jest więc realnym, ciekawym wzorem, lecz nie granicą między dwoma rodzajami ludzi. Opowiada o dostępności lasów, historii żywności, zaufaniu do dzikich organizmów i sposobie przekazywania umiejętności. Pojęcia mykofilii i mykofobii są najlepsze wtedy, gdy otwierają pytania: kto zbiera, czego się uczy, jakie gatunki zna i według jakich zasad działa — a nie wtedy, gdy zamykają całe społeczeństwo w jednym koszyku. Porównanie ma sens tylko wtedy, gdy widzimy różnorodność wewnątrz obu krajów oraz zmianę praktyk w czasie. Jeden wskaźnik nigdy nie opisze całej relacji. Właśnie dlatego.

Mykofilia nie mieści się w narodowym stereotypie

Badanie z Chiapas, do którego odwołuje się obecny materiał, nie porównuje Polski z Wielką Brytanią. Autorzy zbudowali 19 wskaźników w dziewięciu domenach — od wiedzy i konsumpcji po język, handel i postrzeganie ryzyka — a w 12 z 19 nie znaleźli istotnej różnicy między badanymi społecznościami wyżynnymi i nizinnymi. Europejski kontekst lepiej pokazuje analiza ustawodawstwa handlowego z 42 państw: różnice dotyczą m.in. list gatunków dopuszczonych do obrotu, kontroli i tradycji sprzedaży, ale prawo jest tylko pośrednim wskaźnikiem zachowań. Nie dowodzi, że każdy Polak jest „mykofilem”, a każdy Brytyjczyk „mykofobem”. Najbezpieczniejszy wniosek brzmi więc: praktyki są kształtowane przez lokalną wiedzę, instytucje i historię, a prosta oś narodowa zaciera różnice pokoleniowe, regionalne i społeczne.