1951: pierwszy skuteczny lek przeciwgrzybiczy

Era antybiotyków zaczęła się od leków na bakterie, a grzyby długo pozostawały poza jej zasięgiem. Substancje zabijające grzyby są zwykle toksyczne także dla komórek człowieka, bo obie grupy to organizmy jądrowe o podobnej budowie komórki. Przełom przyszedł na początku lat pięćdziesiątych z laboratorium stanowego departamentu zdrowia w Nowym Jorku.

W 1951 roku Elizabeth Lee Hazen i Rachel Fuller Brown opublikowały w „Proceedings of the Society for Experimental Biology and Medicine" pracę „Fungicidin, an Antibiotic Produced by a Soil Actinomycete". Opisały w niej antybiotyk wytwarzany przez promieniowca wyizolowanego z gleby. Substancja hamowała wzrost grzybów chorobotwórczych w stężeniach, które nie niszczyły tkanek pacjenta — i to była właśnie ta różnica, której wcześniej brakowało.

Nazwa fungicydyna nie utrzymała się długo. Związek trafił do lecznictwa jako nystatyna, i pod tą nazwą obie badaczki opisały go w 1960 roku w „Annals of the New York Academy of Sciences". Mechanizm okazał się polegać na wiązaniu ergosterolu, sterolu obecnego w błonach komórkowych grzybów, a nieobecnego w błonach człowieka. Ta różnica chemiczna do dziś jest podstawą większości leków przeciwgrzybiczych.

Nystatyna pozostaje w użyciu ponad siedemdziesiąt lat po opisaniu, głównie w leczeniu kandydozy błon śluzowych i skóry. Historia jej odkrycia bywa opowiadana z barwnymi szczegółami, z których nie wszystkie dają się dziś sprawdzić u źródła. Dwie prace samych odkrywczyń wystarczą jednak, żeby pokazać rzecz najważniejszą: pierwszy skuteczny lek przeciwgrzybiczy powstał z gleby, a znalazły go dwie kobiety pracujące w laboratorium zdrowia publicznego.

Co wykazała pierwsza publikacja o fungicydynie

Hazen i Brown odzyskały z hodowli glebowego promieniowca dwa antybiotyki o odmiennych właściwościach. Związek wydzielany do podłoża przypominał aktydion, natomiast substancja wewnątrzkomórkowa, nazwana fungicydyną, miała szersze działanie przeciwgrzybicze. Autorzy opisali ją jako zarówno fungistatyczną, jak i grzybobójczą, bez widocznego działania przeciwbakteryjnego; krew końska ani surowica nie zmniejszały aktywności. Dla surowego preparatu podanego myszom dootrzewnowo przybliżone LD50 mieściło się między 20 a 26 mg/kg, a po podaniu podskórnym toksyczność była wyraźnie mniejsza. W modelach mysich preparat wykazywał wartość terapeutyczną przy doświadczalnej histoplazmozie i kryptokokozie.

Później fungicydynę nazwano nystatyną. Ważna korekta biologiczna: producent, Streptomyces noursei, jest bakterią z grupy promieniowców, a nie grzybem. To lek przeciw grzybom uzyskany z mikroorganizmu bakteryjnego.