Węgry: dwa kilogramy w lesie, rzeczoznawca na targu

Dwa kilogramy leżą w rozporządzeniu, nie w ustawie

Węgierska ustawa leśna — 2009. évi XXXVII. törvény, w skrócie Evt. — nie podaje żadnej liczby. Artykuł 68 lit. f zalicza zbiór grzybów, dziko rosnących owoców, kwiatów i ziół do użytków leśnych (erdei haszonvétel), a artykuł 69 ust. 7 nakłada na gospodarza lasu będącego w stu procentach własnością państwa obowiązek znoszenia zbioru nieprzekraczającego „potrzeby indywidualnej”. Samą potrzebę indywidualną zdefiniowano piętro niżej, w rozporządzeniu wykonawczym 61/2017. (XII. 21.) FM. Jego § 42 ust. 2 stanowi, że potrzebą indywidualną jest zbiór na osobę dziennie najwyżej „2 kg grzybów, 2 kg owoców leśnych lub 2 kg ziół”. Kto cytuje ten limit jako przepis ustawy, myli dwa poziomy prawa — i gubi to, co w tej konstrukcji najciekawsze: liczbę da się zmienić rozporządzeniem, bez drogi ustawodawczej.

Obie normy otwiera zresztą to samo zastrzeżenie: „o ile przepis nie stanowi inaczej”. Ani obowiązek znoszenia zbioru, ani dwa kilogramy nie są więc bezwarunkowe; inny akt może je przesunąć.

Definicję warto przeczytać dosłownie. Trzy kategorie połączono spójnikiem „vagy”, czyli „lub”. To wystarcza, by stwierdzić, że każdej z nich przysługuje własny pułap dwóch kilogramów, a nie jeden wspólny koszyk. Nie wystarcza jednak, by orzec, że tego samego dnia wolno zabrać po dwa kilogramy z każdej — przepis tego nie rozstrzyga i my również tego nie rozstrzygniemy.

Uprawnienie jest przy tym węższe, niż brzmi. Obowiązek znoszenia zbioru dotyczy lasu w stu procentach państwowego. Powyżej potrzeby indywidualnej § 42 ust. 1 lit. a wymaga uprzedniej pisemnej zgody gospodarza lasu, a w lesie, który nie jest w całości własnością państwa, lit. b wymaga uprzedniej pisemnej zgody uprawnionego do użytków — bez żadnego progu ilościowego, a więc już od pierwszego kapelusza. Do tego artykuł 69 ust. 4 ustawy pozostawia gospodarzowi lasu prawo określania warunków wykonywania użytków leśnych, o ile przepis nie stanowi inaczej. Dwa kilogramy są zatem pułapem tolerancji, nie biletem wstępu. Ograniczeń na obszarach chronionych i w sieci Natura 2000 nie sprawdzaliśmy: nie czytaliśmy węgierskiej ustawy o ochronie przyrody ani regulaminów poszczególnych terenów, więc tego tekstu nie wolno czytać jako zapewnienia, że zbiór jest tam dozwolony.

Pozostaje § 42 ust. 3 — zawias całego systemu: grzybów zebranych na potrzebę indywidualną nie wolno wprowadzić do obrotu handlowego.

Bez zaświadczenia grzyb nie wchodzi na targ

Drugie piętro to rozporządzenie 107/2011. (XI. 10.) VM o zbiorze, przetwarzaniu i wprowadzaniu do obrotu dziko rosnących grzybów jadalnych. Jego § 4 ust. 1 dopuszcza do obrotu lub przetwórstwa wyłącznie partię, która ma wystawione zaświadczenie o ocenie (gombaminősítési igazolás), zawiera najwyżej 5% grzybów połamanych i najwyżej 10% uszkodzonych, a gatunkowo mieści się w wykazie z załącznika nr 2. Tabela tego załącznika ma 75 ponumerowanych wierszy, ale wiersz pierwszy to nagłówek kolumn, więc gatunków jest 74 — od cseh kucsmagomba (Verpa bohemica, dopuszczonej z adnotacją o dwudziestominutowej obróbce cieplnej) po homoki szarvasgomba (Mattirolomyces terfezioides). Jest to wykaz dopuszczenia do obrotu, a nie lista bezpieczeństwa: mówi, co wolno sprzedać, a nie co wolno zjeść.

Rozporządzenie schodzi do rozmiarów towaru. Kapelusz ma mieć co do zasady 3 cm średnicy, 7 cm w wypadku őzlábgomba — czubajek, bo pod tą węgierską nazwą załącznik wymienia Macrolepiota mastoidea i Macrolepiota procera — 5 cm dla vargányi, czyli borowików, i 1 cm dla mezei szegfűgomba, twardzioszka przydrożnego; trufla letnia musi mieć owocnik cięższy niż 5 g. Siedem grzybów podziemnych, którymi wykaz się kończy, wolno sprzedawać tylko w okresie zbioru wyznaczonym w odrębnym rozporządzeniu i jeszcze przez tydzień po jego zakończeniu.

Ocenia gomba-szakellenőr, rzeczoznawca grzybowy. Paragraf 3 ust. 1 wymaga od niego kwalifikacji z zamkniętej listy, orzeczenia o zdolności do pracy nie starszego niż pięć lat, obejmującego poczytalność i prawidłowe działanie narządów zmysłów, udziału w organizowanym co pięć lat szkoleniu online oraz zgłoszenia zamiaru wykonywania działalności urzędowi rządowemu komitatu Pest (Pest Megyei Kormányhivatal). Nie Nébihowi: krajowy urząd bezpieczeństwa łańcucha żywnościowego na własnej stronie o zgłoszeniu pisze wprost, że od 1 stycznia 2017 roku sprawy te należą do urzędu komitatu Pest, a nie do niego.

Samo zaświadczenie żyje krótko. Przy sprzedaży na targu ma leżeć widocznie obok partii, wolno go użyć tylko w tym miejscu sprzedaży i tylko w dniu wystawienia, a po zakończeniu handlu trzeba je oddać rzeczoznawcy, który je wypisał (§ 6 ust. 3). Oryginał zostaje u zamawiającego ocenę, kopia u rzeczoznawcy; obowiązek przechowywania przez dwa lata spoczywa na rzeczoznawcy przy ocenie poza targiem, a na operatorze targowiska przy ocenie na targu (§ 6 ust. 2). Przy truflach zaświadczenie wolno wydać dopiero po okazaniu dziennika zbioru (§ 6 ust. 4).

Czego ten reżim nie robi: nie kontroluje tego, co ktoś niesie do domu. Dla mieszkańców rozporządzenie przewiduje osobną ocenę połączoną z informacją (lakossági gombaminősítés), wykonywaną przez tego samego rzeczoznawcę. Definicja z § 2 lit. h mówi wyłącznie o „ocenie grzybów i informacji dla ludności” — o opłacie albo jej braku przepis milczy, więc i my o tym nie orzekamy. Grzybów tak ocenionych sprzedać już nie wolno (§ 7 ust. 2), a przy tej okazji za nadające się do spożycia można uznać także gatunek spoza wykazu targowego (§ 11 ust. 3). Mocna jest natomiast reguła koszyka: jeżeli z jednego naczynia zbiorczego nie da się jednoznacznie wydzielić grzyba trującego albo jeśli są w nim muchomory sromotnikowe (gyilkos galóca), cała partia zostaje uznana za niezdatną do spożycia (§ 5 ust. 2).

Trufle mają własny egzamin

Trzecie piętro to rozporządzenie 24/2012. (III. 19.) VM o zbiorze grzybów podziemnych, którego przepisy merytoryczne weszły w życie 1 stycznia 2013 roku. Paragraf 1 ust. 1 dopuszcza do zbioru trifli wyłącznie osobę, która z wynikiem pozytywnym ukończyła szkolenie o charakterze urzędowym organizowane przez resort leśnictwa — albo zdobyła równoważne kwalifikacje w państwie Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Do tego dochodzi pisemna zgoda gospodarza lasu, której wolno udzielić tylko osobie mającej dziennik zbioru (§ 2 ust. 5), a sam dziennik zbieracz składa organowi leśnemu do walidacji najpóźniej 30 kwietnia roku następującego po jego wydaniu lub po poprzedniej walidacji (§ 7 ust. 6). Numery ważnych dzienników ministerstwo publikuje co miesiąc na swojej stronie (§ 8 ust. 7), a organ leśny prowadzi urzędowy rejestr osób, zaświadczeń i dzienników (art. 76/B ustawy leśnej). Pies musi zdać egzamin przydatności po szkoleniu prowadzonym przez organizację, która ma zbiór trufli w statucie (§ 4 ust. 1); za oznakowanie go transponderem odpowiada właściciel (§ 5 ust. 1), a zbieracz może pracować najwyżej z dwoma psami naraz, opatrzonymi dobrze widocznym znakiem, który nie zagraża zdrowiu ani bezpieczeństwu zwierzęcia (§ 5 ust. 2). Paragraf 6 zakazuje kopania, motyczenia i grabienia, zbędnego uszkadzania korzeni, zbioru niedojrzałych owocników, pozostawienia gniazda niezasypanego lub zasypania go obcą ziemią, szukania i zbioru między zachodem a wschodem słońca oraz podważania trufli narzędziem o ostrzu szerszym niż 5 cm. Część tych reguł ma odpowiedniki w Chorwacji i nie jest węgierską osobliwością; osobliwością jest licencja.

Załącznik wyznacza terminy dla siedmiu gatunków: Tuber aestivum (wraz z Tuber uncinatum) od 15 maja do 31 grudnia, Tuber mesentericum od 1 sierpnia do 31 grudnia, Tuber macrosporum od 1 września do 31 grudnia, Tuber magnatum od 1 października do 31 grudnia, Tuber brumale od 1 listopada do 15 marca, Choiromyces meandriformis od 10 czerwca do 15 października i Mattirolomyces terfezioides od 20 sierpnia do 15 listopada. Są to jednak terminy domyślne. Artykuł 76/A ust. 2 ustawy leśnej pozwala organowi leśnemu, po uwzględnieniu opinii organizacji zajmujących się zbiorem grzybów podziemnych, wyznaczyć na dany rok kalendarzowy inny okres — dla całego kraju, jego części albo konkretnego gatunku — jeżeli uzasadnia to nietypowy przebieg owocnikowania wywołany pogodą; z powodu spadku liczebności gatunku lub innych względów jego ochrony wolno mu też zbiór ograniczyć albo go zakazać. Decyzję ogłasza na swojej stronie (art. 76/A ust. 3). Kto planuje sezon według załącznika, powinien najpierw sprawdzić, czy w danym roku nie obowiązuje inna decyzja.

Zwolnienie z kursu, z egzaminu psa i z dziennika jest wąskie. Paragraf 2 ust. 6 obejmuje właściciela lasu prywatnego we własnym lesie oraz gospodarza zarejestrowanego przez organ leśny w tym właśnie lesie, do 20 dkg (200 gramów) albo trzech sztuk trufli dziennie, i tylko pod warunkiem, że nie trafią do obrotu handlowego. Zwykłego zbieracza to nie dotyczy.

Czego ten system nie rozstrzyga

Ochrona gatunkowa jest czwartym, niezależnym piętrem. Rozporządzenie 13/2001. (V. 9.) KöM w załączniku nr 9, zatytułowanym „Chronione grzyby i porosty (grzyby zlichenizowane)”, wylicza pozycje od 1 do 58 jako grzyby i od 59 do 75 jako porosty, przypisując każdej wartość 5 000 albo 10 000 forintów; przy grzybach wartość ta odnosi się do owocnika, przy porostach do plechy. To 58 chronionych gatunków grzybów i 17 porostów. Razem daje to siedemdziesiąt pięć pozycji — i akurat tej liczby nie wolno mylić z siedemdziesięcioma pięcioma wierszami tabeli targowej, bo zbieżność jest przypadkowa, a obie tabele mówią o zupełnie różnych rzeczach. Klamrę zamyka rozporządzenie 107/2011: § 8 ust. 3 zakazuje zbioru gatunków chronionych, a § 5 ust. 1a nakazuje rzeczoznawcy wybrać taki okaz z partii i odłożyć go jako niezdatny do spożycia. W praktyce znaczy to, że nie wszystko, co cenione w kuchni, wolno zebrać: wśród chronionych figuruje császárgalóca, Amanita caesarea, której w wykazie targowym nie ma wcale.

Zostaje kwestia, skąd te teksty pochodzą. Czytaliśmy je w zbiorze Hatályos Jogszabályok Gyűjteménye pod adresem net.jogtar.hu — to zbiór tekstów ujednoliconych, a nie dziennik urzędowy, dlatego powołujemy się na oficjalne oznaczenia aktów, a nie na stronę. Data 21 grudnia 2017 roku nie jest na tej stronie wydrukowana: pochodzi z samego oznaczenia rozporządzenia 61/2017, czyli z dnia ogłoszenia w Magyar Közlöny. Każda z czytanych wersji ma własną datę obowiązywania: rozporządzenie 107/2011 od 15 maja 2023 roku, 61/2017 od 1 lipca 2024, 24/2012 od 11 czerwca 2024, 13/2001 od 1 sierpnia 2025, a ustawa leśna od 1 stycznia 2026 — przy czym tę ostatnią serwis oznacza jako obowiązującą tylko do 30 września 2026 roku, więc po tej dacie pod tym samym adresem stanie już inny tekst.

I rzecz najważniejsza dla czytelnika z koszykiem: żaden z tych przepisów nie mówi, co wolno zjeść. Zaświadczenie rzeczoznawcy jest warunkiem sprzedaży, nie gwarancją dla konsumenta, a wykaz 74 gatunków to lista dopuszczeń handlowych. Jak stary jest ten nawyk, widać na ulicznej fotografii: w 1968 roku na budapeszteńskim placu stała blaszana budka stołecznej stacji sanitarno-epidemiologicznej, z tablicą obiecującą bezpłatne badanie grzybów w weekendowe popołudnia i odsyłającą w pozostałe dni do znawców grzybów — gombaismerő — na targowiskach. Urzędu z tej tablicy już nie ma, godzin nie da się odczytać, ale samo słowo zostało w prawie: zamknięta lista kwalifikacji z § 3 ust. 1a rozporządzenia 107/2011 do dziś uznaje egzamin zdany na kursie gombaismerő w latach 1955–1984.