Budapeszt: bezpłatna kontrola grzybów w hali Fehérvári

Stanowisko przy bramie VI

Spółka BUDAPEST VÁSÁRCSARNOKAI, która prowadzi budapeszteńskie hale targowe, targowiska i domy handlowe, bezpłatnie ogląda grzyby przyniesione przez mieszkańców i udziela porad — „ingyenes gombavizsgálatot és szaktanácsadást” — w czterech obiektach: przy Vámház körút, przy Fehérvári út, na placu Bosnyák i przy ulicy Kórház. W hali Fehérvári stanowisko stoi przy bramie VI, od ulicy Október huszonharmadika. W dni powszednie czynne jest w poniedziałek od 10:00 do 14:00, a od wtorku do piątku od 8:00 do 15:00. Dwie z czterech hal nie podają żadnych godzin i proszą, żeby zadzwonić. Terminy publikuje wykaz punktów kontroli na stronie operatora — i to do niego odsyła węgierski urząd bezpieczeństwa łańcucha żywnościowego.

Sam adres bywa zapisywany dwojako. Karta kontroli podaje „1117 Budapest, Kőrösi J. u. 7-9.”, a stopka spółki i angielska karta hali — „Kőrösy József u. 7-9.”. OpenStreetMap potwierdza pisownię Kőrösy József. To jedna i ta sama hala, choć wyszukiwarka map potraktuje obie formy jak dwie różne ulice.

Sobota i listopad, czyli trzy odpowiedzi na jednej stronie

Poza godzinami pracy hali — „Zárva tartási időben (vasárnap, munkaszüneti nap)” — kontrola w halach Fehérvári i Bosnyák téri przyjmuje od 10:00 do 18:00. Na pytanie o sobotę i o koniec sezonu ta sama strona odpowiada jednak trzy razy, za każdym razem inaczej. W rubryce dni powszednich przy sobocie stoi „SZ ZÁRVA”, zamknięte. W bloku weekendowym karty hali Fehérvári sobota już jest: „Minden év május 1. – október 31. között (kedvező időjárás esetén meghosszabbítva, vagy szüneteltetve) szombat, vasárnap és ünnepnapokon”, w godzinach 10:00–18:00. A akapit ogólny, który wymienia wyłącznie niedziele i dni świąteczne, ogranicza całą usługę zastrzeżeniem „Csak május 1-e és november 30-a közötti időszakra vonatkozik” — do 30 listopada, czyli o miesiąc dłużej niż karta hali. Czy ktoś przyjmie w sobotę i czy przyjmie w listopadzie, z samego tekstu rozstrzygnąć się nie da, więc przed wyjazdem wypada zadzwonić pod +36 1 273-3143 albo +36 1 273-3144.

W tym samym, weekendowym oknie obowiązuje limit końcówki dnia: po 17:30 pracownicy „legfeljebb három fő által bemutatott gomba vizsgálatát tudják elvégezni”, czyli zdążą obejrzeć grzyby najwyżej trzech osób. W dni powszednie zapis nie ma zastosowania, bo kontrola kończy się wtedy najpóźniej o 15:00.

Warto też przeczytać, kto właściwie tę pracę wykonuje. Spółka pisze wprost, że jej nadzorcy prowadzą kontrolę „munkaköri feladataik ellátása mellett”, obok swojego właściwego zadania, którym jest sprawne prowadzenie hal, targowisk i domów handlowych, i z góry uprzedza o dłuższym oczekiwaniu albo o przekierowaniu do innego obiektu. To nie jest osobna, etatowa służba na wzór urzędowej kontroli w Zurychu, tylko usługa dołożona do obowiązków personelu. Angielska karta hali podaje wprawdzie nazwisko starszego nadzorcy obiektu — István Csordás — ale nie mówi, kto stoi przy bramie VI danego dnia.

Uprawnienie dotyczy zniszczenia, nie zaświadczenia

Podstawę prawną strona podaje sama: rozporządzenie 107/2011. (XI.10.) § 5 ust. 2 oraz ustawa XLVI z 2008 roku, § 8/A ust. 4. Kontroler grzybów, po węgiersku gomba-szakellenőr, ma prawo zająć przyniesione grzyby i je zniszczyć — gdy są trujące albo uznane za nienadające się do spożycia przez ludzi, gdy w partii nie da się ich jednoznacznie oddzielić od reszty, albo gdy partia pochodząca z jednego naczynia zbiorczego zawiera muchomora sromotnikowego (Amanita phalloides). Strona dodaje, że w praktyce cała partia przepada również wtedy, gdy trafi do niej gatunek wywołujący takie samo albo podobne zatrucie, i wymienia Amanita verna, Galerina marginata, Lepiota subincarnata oraz Lepiota brunneoincarnata. Osobno, na podstawie rozporządzenia 13/2001. (V.9.), grzyb należący do gatunku chronionego uznawany jest za nienadający się do spożycia i zostaje przez kontrolera wybrany oraz odłożony.

To jest uprawnienie do odebrania i zniszczenia, a nie do wydania komukolwiek zaświadczenia, że reszta koszyka nadaje się na obiad. Wychodzi się stamtąd z lżejszym koszem albo z rozmową, nigdy z atestem.

Listy punktów kontroli nie prowadzi zresztą węgierski urząd bezpieczeństwa łańcucha żywnościowego. Nébih podaje jedynie, że rejestr rynkowych kontrolerów prowadzi urząd rządowy komitatu Pest, i odsyła do serwisu operatora — nadal pod jego dawną nazwą, Fővárosi Önkormányzat Csarnok és Piac Igazgatósága.

Osiem gablot i jedna pułapka w kalendarzu

Na najwyższej, gastronomicznej kondygnacji hali, przy rogu Október 23-a utca i Fehérvári út, stoi osiem przeszklonych gablot z grzybami utrwalonymi przez liofilizację. Opis operatora mówi, że owocniki rozdzielono według siedlisk — bór, las liściasty, łąka, gatunki rosnące zwykle tylko wiosną — i ułożono wśród kęp trawy, kawałków drewna, liści, gałązek i mchów, że piktogramy w lewym górnym rogu gabloty odróżniają gatunki jadalne, niejadalne i trujące, a przy każdym okazie leży tabliczka z nazwą węgierską i łacińską. Na zdjęciu, które ilustruje ten wpis, widać, że piktogram jest w praktyce wydrukowany również na samej tabliczce, obok nazw. Ekspozycja stoi tam „több, mint 15 éve”, od ponad piętnastu lat. Nie jest to muzeum: strona nie podaje ani kuratora, ani roku otwarcia, a nazwisko Abrudán Barbara pod tekstem jest podpisem autorki strony, nie twórczyni wystawy. Liofilizacja nie jest tu ozdobnikiem — ten sam opis przypomina, że znaczącą kolekcję owocników utrwalonych tą metodą ma węgierskie muzeum przyrodnicze, Magyar Természettudományi Múzeum.

Wstęp jest bezpłatny, ale wyłącznie „a vásárcsarnokok teljes nyitva tartási idejében” — w pełnych godzinach otwarcia hali. W dzień powszedni nie stanowi to problemu: hala pracuje od 6:30 do 17:00 w poniedziałek i do 18:00 od wtorku do piątku, więc kontrola i gabloty mieszczą się w jednej wizycie, choć wejść trzeba dwoma wejściami po przeciwnych stronach budynku. Pułapka zatrzaskuje się w niedzielę i w święto, czyli dokładnie wtedy, kiedy kontrola pracuje najdłużej. Część targowa jest wtedy zamknięta, angielska karta hali dodaje osobne ostrzeżenie „The market hall is closed during public holidays!”, a wystawy obejrzeć się nie da. Cały obiekt nie zamiera przy tym w niedzielę całkowicie: supermarket CBA na najniższej kondygnacji i kwiaciarnie są czynne od 7:00 do 14:00. Sobotę zaś ta sama strona podaje dwa razy i różnie — 15:00 w bloku godzin hali, 16:00 w stopce.

Czego ten adres nie obiecuje

Spółka publikuje również okna, poza którymi trufli w jej halach sprzedawać nie wolno, i warto czytać je z nazwami łacińskimi. „Fehér szarvasgomba” z tej tabeli to Choiromyces meandriformis, dopuszczona od 10 czerwca do 22 października, a nie włoska biała trufla Tuber magnatum, która figuruje w tym samym zestawieniu osobno, jako „isztriai szarvasgomba”, od 1 października do 7 stycznia. Dosłowne tłumaczenie „biała trufla” skleiłoby dwa różne organizmy z dwóch różnych wierszy.

Nie wiadomo też, w jakim języku odbędzie się rozmowa przy bramie VI. Angielską wersję ma serwis operatora, a nie punkt kontroli, i żadna ze stron nie deklaruje obsługi w innym języku niż węgierski. Nie wynika stąd również żadna wskazówka, co wolno zjeść — wymieniliśmy wyłącznie gatunki, których obecność w koszu kończy się zniszczeniem całej partii. Rzecz, którą naprawdę można sprawdzić samemu, leży pod szybą: w tej samej gablocie, podpisanej „Réti gombák” — grzyby łąkowe — sąsiadują ze sobą Marasmius oreades i Clitocybe dealbata, ta druga z piktogramem trupiej czaszki. Rosną na tych samych łąkach, a operator opisuje swoje eksponaty jako „élethű”, wierne naturze. Tyle można zobaczyć, nikogo nie pytając; reszta zostaje po stronie kontrolera i jego uprawnienia do zniszczenia partii.