Porosty mierzą jakość powietrza

Porost jest trwałym układem grzyba z partnerem fotosyntetyzującym — glonem lub sinicą — oraz związanymi mikroorganizmami. Nie ma korzeni pobierających wodę z gleby ani szczelnej warstwy odcinającej plechę od atmosfery. Woda i rozpuszczone substancje docierają bezpośrednio z opadów oraz powietrza, dlatego skład wspólnot porostowych reaguje na zanieczyszczenia.

Historycznie szczególnie ważny był dwutlenek siarki. Wrażliwe gatunki znikały z centrów przemysłowych, a wokół źródeł emisji powstawały strefy o coraz uboższej florze porostów. Po ograniczeniu emisji siarki część gatunków wróciła. Obecnie większą rolę może odgrywać depozycja związków azotu, która sprzyja innym zestawom gatunków i zmienia reakcję podłoża.

„Skala porostowa” nie jest domowym miernikiem podającym dokładne stężenie. Wynik zależy również od gatunku i wieku drzewa, odczynu kory, wilgotności, światła oraz historii miejsca. Profesjonalny biomonitoring wykorzystuje ustalony protokół, porównywalne powierzchnie i poprawną identyfikację. Pojedynczy porost na jednym pniu nie dowodzi, że powietrze jest czyste.

Porosty potrafią za to integrować warunki w czasie, podczas gdy czujnik mierzy określony moment i związek. Analiza składu wspólnot oraz substancji zgromadzonych w plechach uzupełnia pomiary instrumentalne. Dla spacerowicza różnorodne formy — skorupiaste, listkowate i krzaczkowate — są zaproszeniem do obserwacji, ale ocena jakości powietrza wymaga metody, nie samej obecności zielonej plamy.

Wskaźnikiem jest wspólnota, nie jeden gatunek

Analiza Geiser i współautorów objęła 127 001 okazów dokumentacyjnych, 572 gatunki i 8855 powierzchni leśnych w USA. Modele wiązały depozycję azotu i siarki z bogactwem całkowitym, gatunkami wrażliwymi, cyjanoporostami i zmianą składu wspólnot. Dla 20-procentowego spadku bogactwa gatunków wrażliwych wyznaczono 3,1 kg N ha⁻¹ rok⁻¹ i 2,5 kg S ha⁻¹ rok⁻¹; aktualna metoda NPS używa odpowiednio 3,1 i 2,3 jako konserwatywnych progów stanu. To roczne ładunki depozycji, nie chwilowe stężenia w powietrzu. Kalibracja dotyczy epifitycznych makroporostów amerykańskich lasów; liczb nie wolno przenosić wprost na polskie miasto lub porost naskalny. Porosty uzupełniają stacje pomiarowe, nie zastępują ich.