Dwadzieścia dziewięć nowych dzwonkówek w jednej europejskiej rewizji

Sto osiem stron i trzydzieści nowych nazw

Rewizja rodzaju Entoloma w Europie ukazała się w internecie 13 lutego 2026 roku, a zeszyt drukowany „Persoonii” nosi datę 15 czerwca 2026; praca zajmuje strony od 200 do 307 tomu 56. Szesnaścioro autorów, z Machielem E. Noordeloosem i Bálintem Dimą na obu końcach listy, zrewidowało czternaście kladów rodzaju znanego po polsku jako dzwonkówki i opisało w nich dwadzieścia dziewięć gatunków nowych dla nauki oraz jedną nową sekcję — Entoloma sect. Atricoloria (MB 860448), nazwaną od swojego gatunku typowego, E. atricolor. Pełny tekst jest dostępny bez opłat.

Liczba trzydzieści w nagłówku nie jest pomyłką. Oprócz dwudziestu dziewięciu gatunków nowych dla nauki praca waliduje trzydziestą nazwę gatunkową, Entoloma myochroum, opublikowaną nieważnie w 2004 roku — formalnie jest to również sp. nov., z własnym numerem MycoBank MB 860440. Dochodzą do tego dwie nowe kombinacje sekcyjne i jedna nazwa zastępcza. Kto liczy nazwy, a nie taksony, otrzyma więc inny wynik niż ten podany w streszczeniu.

Sama praca mówi wprost, czemu służy. Wyprzedza drugi tom całkowicie przepracowanej monografii europejskich dzwonkówek w serii Fungi Europaei 5; tom pierwszy ukazał się w 2022 roku, a drugi i ostatni ma zostać ukończony w roku 2026. To jest przygotowanie materiału pod monografię, a nie monografia.

Czternaście kladów, tysiąc sto sekwencji

Cała konstrukcja opiera się na jednym markerze — regionie ITS rybosomalnego DNA. Zespół wygenerował 694 nowe sekwencje ITS, w tym 80 z okazów typowych, i zestawił je z 406 sekwencjami pobranymi z GenBanku oraz z bazy UNITE. Dla każdego z głównych kladów policzono osobne drzewo w programie RAxML — po uliniowieniu w MAFFT i ręcznym przycięciu w AliView — z tysiącem szybkich powtórzeń bootstrapu. Materiał zielnikowy sekwencjonowano w Naturalis Biodiversity Center na aparacie Illumina MiSeq, amplifikując odcinki ITS1 i ITS2 osobno.

Tak wygląda praktyczna strona zdania „opisano nowy gatunek”. Holotypy dwudziestu dziewięciu nowości zebrano między 2005 a 2024 rokiem: osiem w Norwegii, siedem w Holandii, cztery w Szwecji, trzy w Rosji, dwa w Niemczech oraz po jednym we Francji, we Włoszech, na Węgrzech, w Chorwacji i w Wielkiej Brytanii. Entoloma weiriorum opiera się na zbiorze, który John i Sheila M. Weirowie wykonali 20 września 2005 roku w widnym lesie mieszanym w Eaves Wood pod Silverdale, w angielskim West Lancashire (VC60); okaz leży w zielniku w Kew jako K-M000141043 i nazwę dostał dopiero po dwudziestu latach.

To dlatego trudno tu mówić o odkryciu w potocznym sensie. Większość nowych gatunków to linie wydzielone z materiału, który latami figurował pod starszymi nazwami — w zielnikach i w literaturze. Entoloma cognatum z półnaturalnego pastwiska w Trøndelagu autorzy opisują wprost jako takson morfologicznie ledwie odróżnialny od E. calaminare i E. velenovskyi, lecz filogenetycznie od nich odległy. Najmniejsza z nowości, Entoloma pumilionis, ma kapelusz szerokości od 1 do 3 mm; holotyp zebrał T. Hülsewig 5 listopada 2022 roku na poboczu drogi w Witten w Nadrenii Północnej-Westfalii (okaz B 70 0105497, sekwencja ITS w GenBanku pod numerem PX412063), a epitet pochodzi od łacińskiego pumilio, czyli karzeł.

Szesnaście starych nazw przypiętych do okazu

Druga połowa pracy nie dodaje ani jednego taksonu — ona naprawia nazwy, które już istniały. Szesnastu z nich wyznaczono neotyp, lektotyp albo epityp: okaz, do którego nazwa odtąd się odnosi i z którego da się odczytać DNA. Wyznaczenie epitypu nie tworzy gatunku. Ustala, co dokładnie znaczy nazwa nadana dawno temu, kiedy nikt nie myślał o sekwencjonowaniu.

Rozpiętość jest tu spora i warto ją zobaczyć. Entoloma sericellum wywodzi się od Agaricus sericeus ß sericellus, opublikowanego przez Eliasa Friesa w 1818 roku; holotypu nigdy nie było, więc rolę neotypu dostał zbiór wykonany 20 sierpnia 2016 roku przy drodze na południe od Alvdal w Norwegii (O-F-304566, sekwencja ITS PX412066). Dla Entoloma araneosum lektotypem została sama rycina Luciena Quéleta z 1877 roku, a epitypem zbiór Noordeloosa z 22 września 2003 roku, z żyznego lasu liściastego na glebie wapiennej w Oignies-en-Thiérache w belgijskiej prowincji Namur. Najstarszy bazonim w tym zestawieniu, Agaricus byssisedus, opublikował Christiaan Hendrik Persoon w 1800 roku. W tym samym zestawieniu jest jednak i Entoloma ollare — nazwa ważnie opublikowana dopiero w 2004 roku, ponieważ publikacja z roku 1992 jest nieważna. „Nazwy klasyczne” obejmują tu zatem dwa stulecia z okładem, a nie jedną epokę.

Czego ta praca nie rozstrzyga

Nie rozstrzyga niczego o polskich stanowiskach. W pełnym tekście słowo „Poland” nie pada ani razu, żaden z okazów typowych nie pochodzi z Polski i żadna polska kolekcja nie jest cytowana. Nie jest to też praca wyłącznie europejska: holotyp Entoloma ostreatum zebrano 26 sierpnia 2013 roku w rezerwacie Sichote-Aliń w Kraju Nadmorskim, a zasięg tego gatunku autorzy podają jako Europę od śródziemnomorskiej po subalpejską oraz Azję Północną i rosyjski Daleki Wschód. Dwa dalsze holotypy, E. bresadolae i E. ludwigii, zebrano 23 sierpnia 2024 roku na łące stepowej w obwodzie swierdłowskim na Uralu.

Streszczenie rozmija się z treścią pracy w dwóch miejscach i lepiej o nich wiedzieć, niż je powielać. E. ostreatum figuruje w nim jednocześnie na liście dwudziestu czterech nazw z nowymi sekwencjami typowymi i na liście dwudziestu dziewięciu nowości; w tekście głównym istnieje zaś tylko jedno E. ostreatum — ten nowy gatunek, MB 860390. Realna liczba wcześniej istniejących nazw, którym dołożono sekwencję typową, wynosi więc najwyżej dwadzieścia trzy. Podobnie nazwa zastępcza pojawia się w streszczeniu jako E. cobaltichlorum, a w tekście głównym jako Entoloma cobaltichroum (MB 860447, zastępuje E. dichroides, typ z Wietnamu) — i to forma z tekstu głównego ma numer MycoBank i protolog. Każda z dwóch pisowni występuje w tej pracy dokładnie raz.

Drzewa mają swoje granice, a autorzy ich nie ukrywają. Same klady gatunkowe oceniają zwykle jako dobrze podparte, ale szkielet drzewa przeglądowego ma na ogół niskie wsparcie, klady E. sericellum i E. undatum są słabo podparte, a w kladach E. velenovskyi i E. ostreatum widać podklady, które mogą się jeszcze okazać osobnymi gatunkami. Sekwencjonowanie holotypu E. myochroum — zbioru z lasu bukowego w Eifel z 6 października 1990 roku — nie powiodło się ani metodą Sangera, ani sekwencjonowaniem następnej generacji. Nazwa jest więc od teraz ważna, ale przypięta do okazu, z którego nie odczytano DNA.

Są wreszcie dwie rzeczy, o których ta publikacja nie mówi nic. Nie mówi nic o jadalności. Rodzaj zawiera gatunki silnie trujące, ale Entoloma sinuatum występuje w całym tekście jeden raz, wyłącznie jako porównanie pokroju przy opisie E. myochroum; ten gatunek nie jest tu rewidowany i nic w tej pracy nie uprawnia do zdań o tym, którą dzwonkówkę wolno zjeść. Nie pozwala też przedrukować własnych tablic: „Persoonia” 56 jest udostępniona na licencji CC BY-NC-ND 4.0, zakazującej użycia komercyjnego i tworzenia utworów zależnych. Zdjęcie otwierające ten wpis pochodzi więc z zupełnie innego źródła i przedstawia zupełnie inny gatunek.

Co da się sprawdzić samemu

Ta rewizja jest przyjemnie sprawdzalna. Każda nowość ma numer MycoBank, numer okazu w konkretnym zielniku i numer sekwencji w GenBanku — dla E. pumilionis są to kolejno MB 860436, B 70 0105497 i PX412063. Rekord w bazie Crossref potwierdza paginację, numer zeszytu i czerwcową datę wydania drukowanego. Numer z GenBanku można wkleić do wyszukiwarki i obejrzeć te kilkaset zasad, na których stoi cały opis.

Dla grzybiarza wniosek jest prozaiczny i dość wymagający. Dzwonkówki, które mija się na murawie albo w ściółce, w dużej części nie są rozstrzygalne ze zdjęcia; autorzy sami piszą przy E. cognatum, że morfologia nie wystarcza. Jeśli więc coś z tej historii da się przenieść do własnego notatnika, to nawyk opisywania świeżego owocnika jeszcze w terenie — barwy blakną pierwsze — i zachowywania wysuszonego okazu. Dokładnie tak powstał materiał, na którym stoi tych sto osiem stron: kolekcje fotografowano w terenie, notowano przy nich otaczającą roślinność, opisywano zaraz po zbiorze i suszono do zielników. Zdjęcie na czele wpisu ma dokładnie taką metrykę — okaz TUF124715 w zielniku TUF w Tartu, z własną sekwencją ITS w bazie UNITE.